เอกลักษณ์เรือน่าน

งานประเพณีแข่งเรือจังหวัดน่าน เป็นพระเพณีเก่าแก่ที่สืบต่อกันมาแต่โบราณกาลเป็นเวลาอันยาวนานเรือแข่งจังหวัดน่านมีเอกลักษณ์ที่โดดเด่นสวยงาม เป็นเรือขุดแบบชะล่าหัวเรือแกะสลักเป็นรูปพญานาค อ้าปาก ชูคอ อวดเขี้ยวโง้งงอ สง่างาม หางเรือแกะสลักเป็นรูปหางพญานาค งอนสูง....ลำตัวเรือทาสีสวยสด และมีลวดลายที่สวยงาม จึงถือเป็นความภาคภูมิใจของชาวจังหวัดน่านทุกคน


ความยิ่งใหญ่ ของการแข่งเรือของชาวจังหวัดน่านไม่เพียงเพราะคุณค่าของประเพณีที่ได้ร่วมสืบสานผ่านกาลเวลามาจนถึงปัจจุบันแต่ยังได้ประกาศความยิ่งใหญ่ในหลายๆประการไม่ว่าจะเป็นการมีจำนวนเรือแข่งที่มากที่สุด เรือเก่าแก่และสวยงามโดยมีหัวเรือเป็นพญานาคทุกลำ เป็นประเพณีแข่งเรือชิงถ้วยพระราชทานมากที่สุดในประเทศไทย

แล้วเรือที่เป็นเอกลักษณ์น่านต้องประกอบด้วยส่วนต่างๆ ใหญ่ๆ คือ....
  • ตัวเรือ หรือ ลำเรือ
  • หัวเรือ หรือ หัวโอ้
  • หางวัลย์
  • กันยาหัว (โงนหัว , แก๋นคอ)
  • กันยาท้าย ( โงนท้าย , แก๋นท้าย )
โดยแต่ละส่วนจะมีรายละเอียดเฉพาะของตัวเองอยู่....
  • ตัวเรือ หรือ ลำเรือ
    • ขุดจากไม้ซุงท่อนเดียวยาวตลอดลำเรือ
    • ข้างลำเรือวาดลวดลายไทย ทาสี ให้สวยงามตลอดลำเรือ เช่น ลาย กนกใบเทศ ลายกอด ลายเกี้ยว ลายเกาะ หรือ ดอกโดด ยาวต่อเนื่องตลอดลำเรือ
  • หัวเรือ หรือ หัวโอ้ เป็นรูปร่างลักษณะ คล้ายหัวพญานาค ทำจากไม้และ แกะสลักลวดลาย ทาสีให้สวยงาม โดยมีส่วนประกอบดังนี้
    • เขี้ยวฟอง จะมีสองแบบ คือ เป็นเขี้ยวสิบซี่่ และ เขี้ยวสิบสี่ซี่ โค้งงอเหมือนปากนกแล (นกแก้ว) ก้มกินน้ำ
    • เขี้ยวแต คือเขี้ยวซี่เล็กที่เรียงติดกัน อยู่ระหว่างเขี้ยวฟอง ต้องหึก(หนา) บ่งบอกความแข็งแรง ใหญ่
    • เขี้ยวหนาย เป็นเขี้ยวฟองซี่ในสุดจะโค้งงอ ขึ้นหรือลง ก็ได้
    • แก้ม จะต้องมีลักษณะอวบอูม เหมาะสมกับหัวเรือ ให้มีเกล็ดเป็นร่อง หรือซ้อนกันเหมือนเกล็ดปลา
    • หมกขี้หมา(จมูก) ขนาดใหญ่สูง มีร่องวนเป็นก้นหอย ปุ้มมน มีรูเสียบดอกไม้พื้นเมือง รูปทรงมองจากด้านหน้าแบะออกเล็กน้อย
    • หงอน อยู่ระหว่างหมกขี้หมา มีความสูงเสมอกับหมกขี้หมา ต้องแกะสลักจากไม้และต้องถอดประกอบได้
    • กาบรอง กาบจว้า หรือ หางแมงดา จะอยู่บริเวณใต้หงอนเพื่อล๊อคหัวเรือไม่ให้สั่นคลอน
    • เดียกาง (เดือยคาง) จะอยู่ด้านล่างตรงข้ามกับ กาบจว้า ทำหน้าที่ล๊อคหัวเรือไม่ให้สั่นคลอน
    • มะเดง(กระดิ่ง) แขวนไว้ในปาก หรือ ติดแขวนไว้ใต้คาง
    • กระจกคาง มีลักษณะกลมหรือเหลี่ยมพร้อมพู่ ติดแขวนไว้ใต้คาง
    • มะต๋า (ดวงตา) จะเป็นกระจกติด หรือแต้มสีเป็นดวงตาดำ
    • หมกต๋า (ขอบต๋า) จะมีลักษณะคว่ำหรือหงายก็ได้
  • หางวัลย์คือหางของเรือที่มีลักษณะคล้ายหางพญานาค เพื่อต่อกับกันยาท้าย
    • จะต้องสูงกว่าหัวเรือโดยแกะสลักหรือฉลุลวดลาย ทาสีให้สวยงาม
    • มีมะเดง(กระดิ่ง) , กระจก และ สายสนุก (หรือพู่หาง) ห้อย มีความยาวพอสมควร
  • กันยาหัว (โงนหัว , แก๋นคอ) (โขนเรือ) คือส่วนที่ต่อจากลำเรือไปหาหัวเรือและหางวัลย์ ประกอบด้วย
    • กันยาหัว (คอต่อหัว , โงนหัว) มีลักษณะโค้งงอ สมส่วนกับตัวเรือ ไม่มีผ้าแพรสี และ ผ้าสีอื่นผูกมัก ยกเว้นด้ายหมายขวัญ และกระสวยดอกไม้ ธูปเทียน
    • คันจ้อ (คันธงประจำเรือ) มีความยาวไม่น้อยกว่า ๒ เมตร ต้องมีก๋วยสลากผูกติดคันจ้อ
    • แซ่ หรือ ต่อนต้อ (สลักคอต่อเรือ) สำหรับเสียบยึดกันยา กับ ตัวเรือให้แน่น มีลักษณะเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัวตามแต่ละหมู่บ้าน ( รูปสัตว์ ในวรรณคดี เช่น ลิง, ไก่, สิงห์ ฯลฯ ) , ปัจจุบันเนื่องจากเรือเปลี่ยนรูปทรงลักษณะ จะมีให้เห็นน้อยมาก ซึ่งเป็นต่อนต้อหลอก เช่น เจ้าแม่พิกุลทอง, หงษ์ทอง, หงษ์เงิน เป็นต้น
  • กันยาท้าย ( โงนท้าย , แก๋นท้าย )
    • ให้มีความโค้งงานงามสมส่วนกับลำเรือ ไม่มีผ้าสีผูกยกเว้นด้ายหมายขวัญ ดอกไม้ธูปเทียน กระสวยเสียบ
หมายเหตุ
๑.สีที่ใช้ สีดำ สีแดง สีหมากสุก (ส้ม) สีเขียว สีเหลือง สีขาว
๒.การระบายสีต้องเป็นการระบายเอกลักษณ์ของสีนั้นๆ ไม่ใช้การไล่ระดับโทนสี
๓.เรือทุกลำต้องมีชื่อเรือ หรือ ชื่อหมู่บ้าน สามารถอ่านได้ชัดเจน
(ข้อความเอกลักษณ์เรือน่าน จากสภาวัฒนธรรม จังหวัดน่าน)


เรือน่านตามแบบฉบับ โบราณ จริงๆ ไม่มีกงเรือ ( ไม้ลักษณะโค้งคล้ายตัว U ) , ไม่มีกระดูกงู ( ไม้แกนกลางยาวตลอดลำเรือ ) จะมีตัวเรือ และ ก๊อบนั่ง ( กระทงเรือ / ที่หรับนั่งพาย ) จะวางพาดไปกับตัวเรือ โดยอยู่ระหว่าง ตัวเรือ กับแผนเรือ ( กาบเรือ ) ดังภาพ....

ซึ่งเรือปัจจุบันจะให้ทำในลักษณะนี้คงเป็นไปไม่ได้แล้ว...เนื่องจากถ้าทำเรือลักษณะนี้ ตัวเรือต้องหนา จะทำให้เรือมีน้ำหนักมาก

แต่กาลเวลาได้เปลี่ยนไป การแข่งขันมีมากขึ้น การพัฒนาตัวเรือมีมากขึ้นตัวเรือเบา และ บางขึ้น ลักษณะเรือน่าน จึงเริ่มเปลี่ยนไปโดย หัวโอ้ส่วนใหญ่ เริ่มเล็กลง ทุกวัน เพื่อให้แข่งขันกับลำอื่นเขาได้ประโยคที่บอกเล่าเรือน่าน ที่ว่า

พญานาค ชูคออ้าปากอวดเขี้ยวโง้งงามสง่าหางเรือแกะสลักเป็นรูปหางพญานาค งอนสูง....

เริ่มน้อยลง แต่กันยาเรือ เล็กๆ ตรงๆ กลับมีมากขึ้น จนน่าใจหาย
ข้อความนี้คัดลอกมาจาก หนังสือแข่งเรือปลอดเหล้าจังหวัดน่าน ปี ๒๕๕๔

ความยิ่งใหญ่ ของการแข่งเรือของชาวจังหวัดน่านไม่เพียงเพราะคุณค่าของประเพณีที่ได้ร่วมสืบสานผ่านกาลเวลามาจนถึงปัจจุบันแต่ยังได้ประกาศความยิ่งใหญ่ในหลายๆประการ ไม่ว่าจะเป็นการมีจำนวนเรือแข่งที่มากที่สุด เรือเก่าแก่และสวยงามโดยมีหัวเรือเป็นพญานาคทุกลำ เป็นประเพณีแข่งเรือชิงถ้วยพระราชทานมากที่สุดในประเทศไทย...

"ช่วงเวลานับร้อยกว่าปีที่มีการแข่งเรือเมืองน่านสืบทอดมาจนถึงปัจจุบันผ่านการเปลี่ยนแปลงมาเป็นระยะๆแต่การเปลี่ยนแปลงที่ทำลายคุณค่าเรือแข่งมากที่สุดคือกระแสการแข่งขันเพื่อชัยชนะและการพนัน....ห้วงเวลาที่ผันแปรได้กัดเซาะคุณค่าความหมายของเรือแข่งไปเป็นเพียงการค้าพาณิชย์......จนน่าใจหายว่าคุณค่าที่ดีงามที่สืบทอดกันมานั้นจะสืบทอดกันต่อไปได้หรือไม่หรือจะเหลือเพียงแต่ แข่งขัน เพื่อชัยชนะด้วยวิธีใดก็ตาม

ช่วยกันรณรงค์ ช่วยกันอนุรักษ์ นะครับ ก่อนที่เรือน่าน จะกลายเป็นตำนาน ด้วยความปราณาดีจาก

ทีมงาน www.nanlongboat.com